Starożytność
Przegląd mitów, motywów i dzieł literackich ze starożytności — od kosmogonii i bogów po toposy obecne w literaturze późniejszych epok.
Motywy epoki
Przeznaczenie, Fatum — determinuje losy każdego bytu (boga i człowieka). Kluczowy motyw łączący mitologię z tragedią grecką.
Mitologiczne powstanie świata
Na początku był Chaos. Z Chaosu wyłania się Gaja (Matka Ziemia) i Uranos (Niebo) — para pierwszych bóstw, od której pochodzi kolejne pokolenie bogów i tytanów.
Mit o Demeter i Korze
Historia powstania pór roku:
- ¾ roku — Kora przebywa na powierzchni Ziemi (wiosna, lato, jesień)
- ¼ roku — Kora przebywa w Hadesie (zima)
Mit wyjaśnia cykliczność natury i więź matka–córka; Demeter w żałobie wstrzymuje wegetację.
Mit o Pandorze
Źródło grzechu, chorób, cierpienia i bólu w świecie. Pandora — pierwsza kobieta, stworzona przez bogów — otwiera puszkę (w oryginale dzban), uwalniając zło; zostaje tylko nadzieja. Motyw kobiety przynoszącej zgubę (topos femme fatale w kulturze).
Mit o Orfeuszu i Eurydyce
Motywy:
- Miłość (także miłość tragiczna) — Orfeusz schodzi do Hadesu, by odzyskać Eurydykę
- Fatum — warunek nieodwracalny (nie oglądać się za siebie) prowadzi do utraty ukochanej
Znaczenie: Archetyp artysty (Orfeusz jako śpiewak), siła muzyki i miłości wobec śmierci; motyw nieodwracalnego warunku i utraconej szansy.
Mit o Dedalu i Ikarze
Motywy
- Name
Młodość- Type
- motyw
- Description
- Ikaryjski zapał i brak doświadczenia przeciw roztropności Dedala.
- Name
Różnice pokoleniowe- Type
- motyw
- Description
- Konflikt między ostrożnym mistrzem a śmiałym synem.
- Name
Marzyciel- Type
- motyw
- Description
- Pragnienie przekroczenia ludzkich granic.
- Name
Przekraczanie granic- Type
- motyw
- Description
- Latanie ku słońcu jako symbol ambicji i jej konsekwencji.
Postawa ikaryjska
Postawa marzyciela i idealisty, obecna m.in. w:
- „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego — Seweryn Baryka i szklane domy
- „Lalka” — idealista Ochocki
- „Nie-Boska komedia” — idealizm hrabiego Henryka
Mit o Syzyfie
Topos syzyfowej pracy — praca nieprzynosząca skutku, bezsensowna i bezowocna. Syzyf wtacza głaz na górę, by ten stoczył się z powrotem; kara wiecznego powtarzania tego samego działania.
Konteksty literackie
- Kontekst dla postawy pozytywistów (wielka praca mimo ograniczonych rezultatów)
- Odpowiednik Doktora Rieux w „Dżumie” Alberta Camusa — heroiczna praca w obliczu absurdu
Homer — Iliada
Epos o gniewie Achillesa i wojnie trojańskiej; herosi, bogowie, przeznaczenie i kleos (sława). In medias res — akcja rozpoczyna się w ostatnim roku wojny.
Pieśń Horacego
Carpe diem i exegi monumentum — motywy przemijania, sławy poetyckiej i umiaru („złoty środek”). Horacjańska refleksja nad życiem i sztuką.
Antygona
Tragedia Sofoklesa: konflikt prawa boskiego (pogrzeb Polinejkesa) z prawem państwowym (Kreon). Antygona wybiera sumienie i religię; motyw nieugiętej heroiny i hybris władzy.
Epikureizm vs Stoicyzm
| Epikureizm | Stoicyzm | |
|---|---|---|
| Cel | Szczęście przez unikanie cierpienia, przyjemność umiarkowana | Cnota, spokój duszy, akceptacja przeznaczenia |
| Postawa | Lathe biōsas (żyj w ukryciu), unikaj zamętu | Zaangażowanie w życie zgodne z rozumem i naturą |
Wojownik / Rycerz
Archetyp heroiczny: odwaga, honor, sława (kleos), często śmierć w młodym wieku. Obecny w eposie homeryckim i późniejszym etosie rycerskim.