Adam Mickiewicz "Dziady cz. III"

Trzecia część dramatu powstaje w okresie tzw. Wielkiej Emigracji, w Dreźnie w roku 1832, dwa lata po upadku powstania listopadowego. Nazywane są często dziadami drezdeńskimi.

Romantyzm przedlistopadowy i polistopadowy

Koncepcje ludowe i tematyka folklorystyczna zostaną z Mickiewiczem aż do powstania listopadowego, które jest nie tylko w jego twórczości, ale w całym romantyzmie polskim, pewną datą graniczną. Na gruncie polskim mówimy często wręcz o romantyzmie przedlistopadowym i romantyzmie polistopadowym.

Name
Romantyzm przedlistopadowy
Description
Kultywuje tradycje romantyczne obecne w innych krajach europejskich - folklor, skupienie na uczuciach, świecie wewnętrznym, realizacje toposu człowieka romantycznego
Name
Romantyzm polistopadowy
Description
Zostaje już naznaczony zanikiem polskiej państwowości, walką narodowowyzwoleńczą czy nurtami mesjanizmu. Zmienia się środek ciężkości dzieł - w obliczu zaniku Państwa Polskiego i „Polski w niewoli" siłą rzeczy tematyka utworów musi skoncentrować się na walce narodowowyzwoleńczej, wzywaniu do zrywów niepodległościowych - nie ma już miejsca na sielskie, ziemiańskie, folklorowe i lekkie utwory

Cykl Dziadów - historia i numeracja

Dziady Adama Mickiewicza są swego rodzaju dziełem towarzyszącym mu całe życie.

Dziady wileńsko-kowieńskie

Pierwsze utwory z tego cyklu - Dziady cz. II i Dziady cz. IV są nazywane tzw. dziadami wileńsko-koweńskimi i łączą się z wczesnym okresem twórczości Mickiewicza, kiedy ten przebywał na Litwie (studiował tam i potem był nauczycielem). Datuje się, że obie folklorystyczne części Dziadów powstały tuż po tomiku Ballady i romanse, we wczesnych latach 20. XIX wieku, a wręcz rok po wydaniu Ballad i romansów w roku 1823.

Skupiają się one podobnie jak ballady Mickiewicza, na kulturze ludowej, folklorze i wczesnoromantycznych wizjach świata. Są poniekąd kontynuacją tematów z ballad i poezji autora, tyle tylko że w innym gatunku - w formie dramatu romantycznego.

Nieregularna numeracja

Warto tutaj zwrócić uwagę na specyficzną numerację dramatów. Otóż Mickiewicz numeruje dramaty nieregularnie i nie po kolei celowo:

Część I - napisał jeszcze przed wydaniem Ballad i romansów, ale z jakichś powodów nie wydał jej za życia (została wydana po jego śmierci w roku 1860)
Część II - jest tak naprawdę częścią pierwszą
Część IV - miała faktycznie i w istocie stanowić część czwartą
Część III - uzupełnienie części trzeciej Mickiewicz planował później, nie był jednak w stanie przewidzieć takich losów Polski i w sytuacji wybuchu powstania listopadowego i jego klęski decyduje się wydać część III w zupełnie innym tonie i tak naprawdę część ta powinna być tą ostatnią

Numeracja nieregularna to po prostu jeszcze jeden przejaw romantycznego przewrotu i światopoglądu - rzeczywistości wymykającej się logicznemu pojmowaniu.

Wprowadzenie

Trzecia część dramatu powstaje więc już w okresie tzw. Wielkiej Emigracji, po upadku powstania listopadowego, kiedy nastroje społeczne są dramatyczne, nie istnieje państwo polskie, a twórcy romantyczni przerzucą ciężar swej twórczości na karb walki narodowowyzwoleńczej i wzywania do zbrojnego odzyskania ojczyzny.

Ta część dramatu zachowuje pewne ramy narzucone w częściach II i IV - także łączy tutaj świat metafizyczny, nierzeczywisty z doczesnym, wspólny jest też obrządek Dziadów, choć tutaj dokonany w klasztornej celi.

III część dramatu często jest niezrozumiała z uwagi na przeskoki fabularne, brak ciągłości fabuły i konstrukcję przypominającą pewnego rodzaju strumień świadomości. Większość scen dramatu winniśmy rozpatrywać jako senne wizje, które mają prawo urywać się, wrzucać nas jakby w sam środek akcji, niekoniecznie muszą mieć swój wyrazisty początek i koniec.

Prolog

Dramat rozpoczyna tutaj Prolog, w którym przebywający w klasztornej celi Gustaw - bohater Upiór z II części oraz pustelnik w IV - dokonuje swego rodzaju chrześcijańskiej, liturgicznej wersji obrządku Dziadów. Jest dzień 1 listopada 1832 roku.

Bohater odbywa tutaj metafizyczną wędrówkę po historii Polski a jej kresem ma być mesjanizm - przewodzenie narodowi polskiemu w drodze do odzyskania wolności i odrodzenia. Bohater nie wzywa tutaj konkretnych duchów, a dokonuje symbolicznej przemiany z Gustawa w Konrada.

Wędrówka przez święta kościelne

Za pomocą sennych wizji odbywa wędrówkę przez święta kościelne - od Bożego Narodzenia aż po Wielkanoc. W snach nawiedzają go aniołowie, zjawy, dobre i złe duchy. Gustaw zadaje im liczne pytania o swój los, przeczuwa bowiem, że ma być jednostką wybitną. Czuje się jednak niedoskonały i niegotowy do roli przewodzenia narodowi - w tym właśnie celu musi stać się Konradem. Musi więc odbyć wędrówkę wgłąb siebie, na nowo siebie poznać.

Przemiana Gustawa w Konrada

Dlatego następuje też zmiana imienia bohatera - chodzi tutaj o to, że Gustaw musi wyzbyć się swoich dawnych, romantycznych udręk - jest to symboliczne porzucenie romantyzmu przedlistopadowego - nie ma już miejsca na folklor i fascynację mistycyzmem - romantyzm się zmienia, idzie w kierunku narodowowyzwoleńczej walki, dlatego Gustaw musi zmienić się całkowicie, porzucając nawet swoje imię.

Name
Gustaw
Description
Reprezentuje romantyzm przedlistopadowy - folklor, mistycyzm, indywidualne cierpienie, romantyczne udręki
Name
Konrad
Description
Symbolizuje romantyzm narodowowyzwoleńczy - walka o wolność, mesjanizm, poświęcenie dla narodu, jednostka wybitna gotowa przewodzić narodowi

Wielka Improwizacja

Wigilia. Przenosimy się do więzienia, gdzie aresztowana młodzież pije i śpiewa bluźniercze piosenki. Gustaw budzi się tutaj jako Konrad i już do końca nim pozostanie.

Mała Improwizacja

Kulminacją przemiany Gustawa w Konrada jest słynna Mała i potem Wielka Improwizacja. Konrad w Małej Improwizacji budzi się jako poeta natchniony, przeczuwający swą wielką rolę do odegrania w odrodzeniu Polski. Stara się poznać wizje przyszłości, okazuje się jej jednak niegodny.

Wielka Improwizacja

Właśnie wtedy następuje Wielka Improwizacja, w której padają słynne słowa:

"Jam jest milijon bo za miliony cierpię katusze"

Konrad w tym monologu wyzywa Boga na intelektualny pojedynek, uważa się za jednostkę wybitną, poetę mającego prowadzić naród.

Konrad nie zostaje jednak wysłuchany przez Boga, musi się ukorzyć, jest niegodny rozmowy z Bogiem. Mimo wszystko Bóg daje mu szansę odkupienia.

Widzenie Ewy

Dochodzi do zaślubin Polski z Chrystusem. Polska jako Naród Wybrany, który poprowadzi całą Europę ku zbawieniu. Jest to jednocześnie silny powrót romantyzmu polskiego do religii.

Widzenie księdza Piotra

Ksiądz Piotr wysyła Konrada, ukorzonego już przed Bogiem, w dalszą wędrówkę, przepowiadając mu spotkanie mistrza. To w tym zwieńczeniu dramatu padają też słynne słowa o Polsce, jako Chrystusie Narodów.

Odsłania się tutaj mesjanistyczny los Polski porównanej do śmierci i zmartwychwstania Jezusa - klęska powstania listopadowego i upadek kraju to owa śmierć, natomiast tak jak Chrystus zmartwychwstał, tak i Polska ma zmartwychwstać i zbawić nie tylko siebie, ale i całą Europę.

Ustęp

Zwieńczenie dramatu, nawiązanie do Apokalipsy św. Jana. Konrad zostaje tutaj zesłany wgłąb Rosji i ukazuje królestwo cara jako bezwzględną, acz zepsutą machinę, rządzącą się prawami rozumu.

Romantyzm i mesjanizm mają zwalczyć zimny rozum carskiej Rosji - ponownie więc w roli ścierającego się dobra i zła występują trendy romantyczne oraz przestarzałe myślenie oświeceniowe.